W skrócie
- Powierzchnia: ok. 33 km², ale tylko część to odkryty piasek.
- Pochodzenie: piasek przyniósł lodowiec, a pustynię odsłonił człowiek, wycinając lasy w średniowieczu.
- Ochrona: obszar Natura 2000 „Pustynia Błędowska” (PLH120014).
- Przyroda: żyją tu m.in. mrówkolew, lerka i jaszczurka żyworodna, rosną szczotlicha siwa i turzyca piaskowa.
Pustynia Błędowska to największy w Polsce obszar lotnych piasków w głębi lądu. Ma ok. 33 km² i rozciąga się na ok. 18 km ze wschodu na zachód, między Kluczami, Chechłem i Błędowem. Nie powstała jednak jak Sahara, z suchego klimatu. To w dużej mierze dzieło człowieka.
Skąd wzięła się pustynia
Piasek przyniósł lodowiec. W epoce lodowcowej lodowce i wody z ich topnienia zostawiły tu grubą warstwę piasku. Średnio ma ona ok. 40 m, a miejscami nawet 70 m.
Pustynię odsłonił człowiek. Przez wieki piasek przykrywał las. W XIII i XIV wieku zaczęto go masowo wycinać na potrzeby kopalń i hut srebra oraz ołowiu w okolicach Olkusza. Bez drzew wiatr zaczął przesypywać piasek i powstały wydmy.
Potem pustynia zaczęła zarastać. W XX wieku, szczególnie w latach 60.–90., obsadzano ją drzewami, a sosny i brzozy same wkraczały na piasek. W 1992 r. pożar strawił 836 ha lasu wokół pustyni. Pod koniec XX wieku pustynia była w dużej części zielona. Więcej o dziejach tego miejsca przeczytasz na stronie Historia.
Jak się ją odsłania
Od kilkunastu lat pustynię odsłania się z powrotem.
- 2011–2014: Gmina Klucze w projekcie unijnym LIFE usunęła drzewa z części południowej i przywróciła siedliska piaskowe.
- 2014–2017: wojsko przeprowadziło podobny projekt na terenie wojskowym na północy. Przy okazji rozminowano ok. 375 ha.
- 2015–2017: projekt regionalny objął usuwanie gatunków inwazyjnych i coroczne jesienne oranie piasku, żeby nie zarastał. W jego ramach powstała też Róża Wiatrów.
Bez tych zabiegów pustynia w ciągu kilkudziesięciu lat znów zamieniłaby się w las.
Natura 2000
Pustynia jest obszarem Natura 2000 „Pustynia Błędowska” (PLH120014) o powierzchni ok. 1964 ha. Chroni się tu dwa rzadkie siedliska: wydmy śródlądowe z murawami oraz ciepłolubne murawy napiaskowe. To drugie siedlisko jest w Unii Europejskiej priorytetowe, czyli szczególnie cenne.
Rośliny
Na piasku rośnie ok. 100 gatunków przystosowanych do suszy i upału. Najczęściej zobaczysz:
- szczotlichę siwą, sinoszarą trawę tworzącą kępki na gołym piasku,
- turzycę piaskową, której podziemne pędy tworzą na piasku proste „ścieżki” z kępek,
- piaskownicę, trawę znaną z nadmorskich wydm,
- macierzankę piaskową i kostrzewy.
Wiosną kwitnie drobna wiosnówka. Rosną tu też gatunki chronione, m.in. dziewięćsił bezłodygowy.
Zwierzęta
- Mrówkolew: larwa kopie w piasku lejki-pułapki na mrówki. Łatwo je znaleźć na skraju pustyni.
- Trzyszcz: szybki, drapieżny chrząszcz polujący na rozgrzanym piasku.
- Ptaki: lerka, świergotek łąkowy, gąsiorek, ortolan, a nad lasem trzmielojad.
- Gady: jaszczurka żyworodna, padalec i żmija zygzakowata. Żmija jest płochliwa, ale w wysokiej trawie patrz pod nogi.
Upał i fatamorgana
Latem powierzchnia piasku nagrzewa się nawet do 60°C, a w nocy szybko stygnie. To dlatego pustynia bywa niebezpieczna dla nieprzygotowanych turystów.
Fatamorgana na Pustyni Błędowskiej to nie legenda: opisywano ją w okresie międzywojennym, gdy odkryty piasek zajmował największą powierzchnię. Dziś to rzadkość, choć rozgrzane powietrze nad piaskiem często daje drżący obraz horyzontu.
Jak nie szkodzić przyrodzie
- Chodź po wyznaczonych ścieżkach, szczególnie wiosną, gdy ptaki gniazdują na ziemi.
- Nie zrywaj roślin i nie zabieraj piasku.
- Po piasku nie wolno jeździć pojazdami bez zgody gminy.
- Zabierz śmieci ze sobą.
Zobacz też: trasy piesze po pustyni i praktyczne pytania i odpowiedzi.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Pustynia Błędowska to prawdziwa pustynia?
Nie w sensie klimatycznym, bo opady są tu takie jak w całej Polsce. To obszar lotnych piasków, który powstał po wycięciu lasów w średniowieczu.
Dlaczego Pustynia Błędowska zarasta?
Bo naturalnie wraca na nią las. Od 2011 r. usuwa się drzewa i orze piasek, żeby utrzymać odkryte wydmy.
Czy na Pustyni Błędowskiej występuje fatamorgana?
Opisywano ją w okresie międzywojennym. Dziś zdarza się bardzo rzadko.
Jaka jest powierzchnia Pustyni Błędowskiej?
Ok. 33 km², ale odkryty piasek zajmuje tylko jej część.
Stan informacji: wrzesień 2026. Źródła: Gmina Klucze, RDOŚ Katowice (Natura 2000 PLH120014), Śląskie. Przyroda!, Radio Kraków.